Thiếu máu: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Thiếu máu là tình trạng nồng độ hemoglobin hoặc số lượng hồng cầu thấp hơn mức bình thường, khiến máu không vận chuyển đủ oxy đến các cơ quan. Đây không phải là một bệnh riêng biệt mà có thể là biểu hiện của nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau. Ngưỡng chẩn đoán thiếu máu được xác định theo tuổi, giới tính, tình trạng mang thai và một số yếu tố sinh lý khác.

Nguyên nhân gây thiếu máu

Thiếu máu thường được chia thành ba nhóm nguyên nhân chính:

• Mất máu: Kinh nguyệt kéo dài, xuất huyết đường tiêu hóa, bệnh trĩ, chấn thương, phẫu thuật hoặc chảy máu đường tiết niệu.
• Giảm sản xuất hồng cầu: Thiếu sắt, vitamin B12, acid folic; bệnh thận mạn, bệnh viêm mạn tính, suy tủy, rối loạn sinh tủy hoặc bệnh lý ác tính.
• Hồng cầu bị phá hủy sớm: Bệnh tan máu tự miễn, thalassemia và một số bệnh hồng cầu di truyền khác.

Thiếu sắt là nguyên nhân phổ biến nhất, nhưng không phải trường hợp thiếu máu nào cũng do thiếu sắt. Vì vậy, người bệnh không nên tự ý uống viên sắt khi chưa được xét nghiệm và xác định nguyên nhân.

Triệu chứng thường gặp

Thiếu máu nhẹ có thể chưa gây biểu hiện rõ ràng. Khi tình trạng tiến triển, người bệnh có thể gặp:

• Mệt mỏi, yếu sức, giảm khả năng tập trung.
• Hoa mắt, chóng mặt hoặc đau đầu.
• Da và niêm mạc nhợt.
• Hồi hộp, tim đập nhanh.
• Khó thở, đặc biệt khi vận động.
• Tay chân lạnh, móng dễ gãy.
• Đau ngực hoặc choáng khi thiếu máu nặng.

Mức độ triệu chứng không chỉ phụ thuộc vào kết quả hemoglobin mà còn liên quan đến tốc độ diễn tiến, tuổi tác và các bệnh tim, phổi đi kèm.

Xét nghiệm công thức máu là bước đầu giúp xác định nồng độ hemoglobin, số lượng và kích thước hồng cầu. Tùy kết quả, bác sĩ có thể chỉ định thêm:

• Ferritin, sắt huyết thanh và các chỉ số chuyển hóa sắt.
• Vitamin B12 và acid folic.
• Hồng cầu lưới và phết máu ngoại vi.
• Xét nghiệm chức năng thận, gan hoặc tuyến giáp.
• Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân.
• Điện di huyết sắc tố khi nghi ngờ thalassemia.
• Khảo sát tủy xương trong một số trường hợp cần thiết.

Việc tìm đúng nguyên nhân rất quan trọng vì mỗi loại thiếu máu có cách điều trị khác nhau.

Điều trị thiếu máu như thế nào?

Điều trị được lựa chọn dựa trên nguyên nhân và mức độ bệnh:

• Thiếu sắt: Bổ sung sắt theo chỉ định, đồng thời tìm và điều trị nguyên nhân mất máu hoặc kém hấp thu.
• Thiếu vitamin B12 hoặc acid folic: Bổ sung đúng loại vitamin đang thiếu.
• Thiếu máu do bệnh mạn tính: Điều trị bệnh nền như bệnh thận, viêm mạn tính hoặc bệnh tự miễn.
• Tan máu, suy tủy hoặc bệnh hồng cầu di truyền: Cần được bác sĩ chuyên khoa huyết học theo dõi và điều trị.
• Thiếu máu nặng: Có thể cần truyền khối hồng cầu, nhưng quyết định truyền máu phải dựa trên triệu chứng, nguyên nhân, tình trạng tim phổi và đánh giá trực tiếp của bác sĩ.

Chế độ ăn giàu sắt như thịt nạc, hải sản, trứng, các loại đậu và rau lá xanh có tác dụng hỗ trợ. Tuy nhiên, thực phẩm thường không thể thay thế thuốc trong trường hợp đã thiếu sắt rõ rệt.

Khi nào cần đi khám ngay?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế sớm khi có khó thở nhiều, đau ngực, tim đập nhanh kéo dài, ngất, đi ngoài phân đen, nôn ra máu, chảy máu bất thường hoặc mệt lả.

Kết luận

Thiếu máu có nhiều nguyên nhân, từ thiếu dinh dưỡng và mất máu đến các bệnh lý mạn tính hoặc bệnh về tủy xương. Người có dấu hiệu nghi ngờ nên làm xét nghiệm công thức máu và thăm khám để xác định nguyên nhân. Không nên tự uống sắt, vitamin hoặc sử dụng thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.