Rối loạn chuyển hóa lipid máu, thường gọi là rối loạn mỡ máu, là tình trạng một hoặc nhiều chỉ số như cholesterol toàn phần, LDL-C, triglyceride tăng cao hoặc HDL-C giảm thấp. Tình trạng này kéo dài có thể làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, bệnh mạch vành và đột quỵ. Trường hợp triglyceride tăng rất cao còn có thể làm tăng nguy cơ viêm tụy cấp.
Rối loạn lipid máu không chỉ xuất phát từ chế độ ăn. Bệnh còn có thể liên quan đến yếu tố di truyền, thừa cân, ít vận động, đái tháo đường, bệnh thận và một số vấn đề sức khỏe khác. Tuy nhiên, điều chỉnh chế độ ăn vẫn là một phần quan trọng trong quá trình kiểm soát mỡ máu và bảo vệ sức khỏe tim mạch.
Nguyên tắc ăn uống dành cho người bị rối loạn lipid máu
Người bệnh không cần tìm kiếm một loại thực phẩm có khả năng “đánh tan mỡ máu”. Điều quan trọng là duy trì một chế độ ăn tổng thể lành mạnh, ưu tiên rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, hạt và chất béo không bão hòa; đồng thời hạn chế chất béo bão hòa, đường bổ sung và thực phẩm chế biến sẵn.
1. Rau xanh và hoa quả tươi
Rau xanh và hoa quả cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ, giúp xây dựng chế độ ăn có lợi cho tim mạch. Người bệnh có thể lựa chọn đa dạng các loại như:
- Súp lơ xanh, súp lơ trắng;
- Cà tím, dưa leo, cà rốt;
- Cần tây, hành tây, mướp đắng;
- Nấm, giá đỗ và các loại rau lá xanh;
- Táo, kiwi, cam, bưởi, chuối và các loại quả tươi khác.
Nên ăn hoa quả nguyên miếng thay vì thường xuyên uống nước ép vì hoa quả nguyên miếng giữ lại nhiều chất xơ và giúp kiểm soát lượng đường đưa vào cơ thể tốt hơn.
Không có loại rau hoặc trái cây riêng lẻ nào có thể thay thế thuốc điều trị. Lợi ích chủ yếu đến từ việc ăn đa dạng và duy trì đều đặn trong chế độ ăn hằng ngày.
2. Thực phẩm giàu chất xơ hòa tan
Chất xơ, đặc biệt là chất xơ hòa tan, có thể hỗ trợ cải thiện cholesterol máu. Những thực phẩm phù hợp gồm:
- Yến mạch và cám yến mạch;
- Lúa mạch;
- Đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ;
- Đậu Hà Lan, đậu lăng;
- Táo, cam và một số loại rau củ.
Thay cơm trắng, bánh mì trắng hoặc mì tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt cũng giúp tăng lượng chất xơ trong khẩu phần.
3. Đậu tương và các loại đậu
Đậu tương, đậu phụ, sữa đậu nành không đường và các loại đậu là nguồn protein thực vật phù hợp cho người cần kiểm soát mỡ máu.
Có thể sử dụng đậu phụ, đậu luộc hoặc các món từ đậu để thay thế một phần thịt đỏ và thịt nhiều mỡ. Khi mua sữa đậu nành, nên ưu tiên loại không đường hoặc ít đường.
4. Cá và nguồn đạm ít chất béo
Người bệnh nên lựa chọn các nguồn protein có lợi hơn như:
- Cá;
- Thịt gia cầm đã bỏ da;
- Đậu phụ và các loại đậu;
- Thịt nạc với lượng phù hợp;
- Sữa và sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không béo.
Cá, đậu, các loại hạt và thịt gia cầm bỏ da là những nguồn protein thường được khuyến nghị trong chế độ ăn có lợi cho tim mạch.
Nên ưu tiên cách chế biến như luộc, hấp, kho ít dầu hoặc áp chảo. Hạn chế chiên ngập dầu, quay nhiều mỡ hay sử dụng nước sốt chứa nhiều đường.
5. Các loại hạt
Hạt óc chó, hạnh nhân, hạt điều, hạt bí, hạt hướng dương và mè cung cấp chất béo không bão hòa cùng nhiều dưỡng chất có lợi.
Tuy nhiên, các loại hạt có hàm lượng năng lượng tương đối cao. Vì vậy, nên dùng lượng vừa phải và chọn loại nguyên vị, không tẩm nhiều muối, đường hoặc bơ.
6. Chất béo không bão hòa
Thay thế chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa có thể hỗ trợ kiểm soát LDL-C. Người bệnh có thể sử dụng lượng hợp lý các loại dầu thực vật như dầu ô liu, dầu cải, dầu đậu nành hoặc dầu hướng dương.
Dù là chất béo có lợi hơn, dầu ăn vẫn cung cấp nhiều năng lượng nên không nên sử dụng quá mức.
7. Nấm và rong biển
Nấm có ít chất béo và có thể dùng để tăng lượng rau trong bữa ăn. Rong biển cũng có thể được bổ sung vào thực đơn với lượng vừa phải.
Khi sử dụng rong biển chế biến sẵn, cần chú ý hàm lượng muối. Một số sản phẩm rong biển ăn liền, rong biển tẩm gia vị hoặc súp rong biển có thể chứa nhiều natri.
8. Tỏi và hành
Tỏi và hành có thể được dùng như gia vị để tăng hương vị cho món ăn, nhờ đó giảm nhu cầu sử dụng nhiều muối hoặc nước sốt.
Tuy nhiên, không nên coi tỏi là thuốc hạ mỡ máu. Ăn quá nhiều tỏi sống có thể gây khó chịu ở đường tiêu hóa, đặc biệt ở người có bệnh dạ dày.
Người bị rối loạn lipid máu nên hạn chế gì?
Chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa
Chế độ ăn chứa nhiều chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa có thể làm tăng LDL-C. Người bệnh nên hạn chế:
- Thịt mỡ, da gia cầm;
- Bơ động vật, mỡ lợn;
- Sữa nguyên kem, kem và phô mai nhiều béo;
- Xúc xích, thịt xông khói và thịt chế biến;
- Đồ chiên rán;
- Bánh ngọt, bánh quy và sản phẩm dùng shortening;
- Dầu dừa và dầu cọ dùng với số lượng lớn.
Đường bổ sung và đồ uống có đường
Nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, sữa đặc và các món tráng miệng nhiều đường có thể làm tăng lượng năng lượng đưa vào cơ thể. Ăn nhiều đường đơn, đặc biệt từ đồ uống và thực phẩm thêm đường, có thể làm triglyceride tăng cao.
Tinh bột tinh chế
Nên hạn chế ăn quá nhiều cơm trắng, bánh mì trắng, mì ăn liền và các sản phẩm làm từ bột tinh chế, nhất là ở người có triglyceride cao, thừa cân hoặc đái tháo đường.
Có thể thay thế một phần bằng yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám, khoai và các loại đậu.
Rượu bia
Rượu bia có thể làm triglyceride tăng, đặc biệt khi sử dụng nhiều. Người có triglyceride cao hoặc đang mắc bệnh gan, đái tháo đường và các bệnh lý liên quan cần trao đổi với bác sĩ về việc kiêng hoàn toàn đồ uống có cồn. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến cáo người không uống rượu không nên bắt đầu uống với mục đích bảo vệ tim mạch.
Gợi ý thực đơn trong một ngày
Bữa sáng
Cháo yến mạch nấu cùng sữa không đường, ăn kèm một phần hoa quả tươi; hoặc bánh mì nguyên cám với trứng và rau xanh.
Bữa trưa
Cơm với lượng vừa phải, cá hấp hoặc thịt gia cầm bỏ da, đậu phụ và một đĩa rau luộc hoặc salad.
Bữa phụ
Một quả táo, cam hoặc một lượng nhỏ các loại hạt không tẩm muối.
Bữa tối
Cá, đậu phụ hoặc thịt nạc; ăn kèm nhiều rau và một phần nhỏ ngũ cốc nguyên hạt hoặc khoai.
Nên uống nước lọc, hạn chế nước ngọt, trà sữa và các loại nước ép có thêm đường.
Chế độ ăn có thay thế thuốc điều trị không?
Chế độ ăn uống, vận động và kiểm soát cân nặng có vai trò quan trọng nhưng không phải lúc nào cũng thay thế được thuốc. Việc có cần dùng thuốc hay không phụ thuộc vào chỉ số LDL-C, triglyceride, tuổi, tiền sử tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp và nguy cơ tổng thể của từng người.
Người đang sử dụng thuốc hạ mỡ máu không nên tự ý ngừng thuốc chỉ vì đã thay đổi chế độ ăn hoặc sử dụng các sản phẩm được quảng cáo là “hạ cholesterol”.
Đặc biệt, triglyceride từ 500 mg/dL trở lên có thể làm tăng nguy cơ viêm tụy cấp và cần được bác sĩ đánh giá, điều trị sớm.
Kết luận
Người bị rối loạn chuyển hóa lipid máu nên xây dựng chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả nguyên miếng, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá và chất béo không bão hòa. Đồng thời, cần hạn chế thịt nhiều mỡ, đồ chiên rán, thực phẩm chế biến sẵn, đường bổ sung, tinh bột tinh chế và rượu bia.
Thay vì phụ thuộc vào một vài thực phẩm được cho là có khả năng “giảm mỡ máu”, người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân đối, vận động thường xuyên, kiểm tra lipid máu định kỳ và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ.