Viêm gan B là bệnh truyền nhiễm do virus HBV gây ra. Bệnh có thể tiến triển thành viêm gan mạn tính, xơ gan và ung thư gan nếu không được phát hiện, theo dõi và điều trị phù hợp. Tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa viêm gan B hiệu quả; trong một số trường hợp, xét nghiệm định lượng HBsAb được thực hiện để đánh giá khả năng đáp ứng miễn dịch sau tiêm.
1. Xét nghiệm HBsAb là gì?
HBsAb, còn gọi là anti-HBs, là kháng thể chống lại kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B. Kháng thể này có thể xuất hiện trong hai trường hợp:
- Cơ thể tạo được miễn dịch sau khi tiêm vắc xin viêm gan B.
- Người từng nhiễm HBV nhưng đã hồi phục và hình thành miễn dịch tự nhiên.
Xét nghiệm định lượng HBsAb đo nồng độ kháng thể này trong máu, thường được biểu thị bằng đơn vị mIU/mL. Kết quả giúp đánh giá cơ thể đã có đáp ứng bảo vệ sau tiêm chủng hay chưa. Tuy nhiên, xét nghiệm HBsAb đơn lẻ không đủ để kết luận một người đang nhiễm hay không nhiễm virus viêm gan B.
Hình 1: Virus HBV là tác nhân gây bệnh viêm gan B.
Để xác định chính xác tình trạng nhiễm bệnh và miễn dịch, bác sĩ thường phối hợp ba xét nghiệm:
- HBsAg: phát hiện kháng nguyên bề mặt của virus.
- Anti-HBs hoặc HBsAb: đánh giá kháng thể bảo vệ.
- Total anti-HBc: xác định cơ thể đã từng tiếp xúc với virus HBV hay chưa.
2. Khi nào nên thực hiện xét nghiệm định lượng HBsAb?
Không phải tất cả mọi người sau tiêm vắc xin đều bắt buộc phải xét nghiệm HBsAb. Xét nghiệm này thường được bác sĩ chỉ định cho những người cần xác nhận rõ khả năng miễn dịch, chẳng hạn như:
- Nhân viên y tế hoặc người thường xuyên tiếp xúc với máu và dịch cơ thể.
- Trẻ sinh ra từ người mẹ có HBsAg dương tính.
- Người suy giảm miễn dịch hoặc đang chạy thận nhân tạo.
- Người có nguy cơ phơi nhiễm HBV cao.
- Người cần kiểm tra đáp ứng sau khi đã hoàn thành đủ phác đồ tiêm chủng.
Đối với người cần đánh giá đáp ứng sau tiêm, thời điểm xét nghiệm phù hợp thường là 1–2 tháng sau liều vắc xin cuối cùng.
Hình 2: Xét nghiệm HBsAb có thể được thực hiện sau tiêm để đánh giá đáp ứng miễn dịch.
Việc xét nghiệm quá sớm hoặc quá lâu sau khi hoàn thành phác đồ có thể làm kết quả khó diễn giải hơn. Người đã được tiêm từ nhiều năm trước có thể có nồng độ HBsAb giảm thấp, nhưng vẫn còn trí nhớ miễn dịch và khả năng đáp ứng khi tiếp xúc với virus.
3. Kết quả xét nghiệm HBsAb nói lên điều gì?
HBsAb từ 10 mIU/mL trở lên
Ở người đã hoàn thành đầy đủ phác đồ vắc xin, nồng độ HBsAb đạt từ 10 mIU/mL trở lên tại thời điểm 1–2 tháng sau liều cuối được xem là có đáp ứng miễn dịch bảo vệ.
Kết quả này có thể mang những ý nghĩa khác nhau tùy theo các xét nghiệm đi kèm:
- HBsAg âm tính, anti-HBc âm tính, HBsAb dương tính: thường là miễn dịch do tiêm vắc xin.
- HBsAg âm tính, anti-HBc dương tính, HBsAb dương tính: thường cho thấy từng nhiễm HBV nhưng đã hồi phục.
- HBsAg dương tính: cần được bác sĩ đánh giá thêm vì có thể đang nhiễm virus, bất kể kết quả HBsAb như thế nào.
Không cần chia kết quả HBsAb thành các mốc 10–1.000 mIU/mL và trên 1.000 mIU/mL để quyết định có phải tiêm tiếp hay không. Mốc được sử dụng phổ biến để xác định đáp ứng bảo vệ sau khi hoàn thành phác đồ là 10 mIU/mL.
HBsAb dưới 10 mIU/mL
Kết quả dưới 10 mIU/mL có thể gặp trong các trường hợp:
- Chưa từng tiêm hoặc chưa tiêm đủ vắc xin viêm gan B.
- Xét nghiệm quá sớm khi cơ thể chưa kịp tạo đủ kháng thể.
- Không đáp ứng hoặc đáp ứng không đầy đủ với vắc xin.
- Đã tiêm từ lâu và nồng độ kháng thể trong máu giảm theo thời gian.
- Đang nhiễm HBV nhưng chưa tạo được anti-HBs.
Nếu kết quả dưới 10 mIU/mL được ghi nhận 1–2 tháng sau khi đã hoàn thành đầy đủ phác đồ, bác sĩ có thể chỉ định tiêm bổ sung hoặc tiêm lại phác đồ tùy thuộc vào tuổi, sức khỏe, tiền sử tiêm chủng và mức độ nguy cơ phơi nhiễm.
HBsAb âm tính có đồng nghĩa đang mắc viêm gan B không?
Không. HBsAb âm tính chỉ cho thấy chưa phát hiện được kháng thể bảo vệ ở mức xét nghiệm, chứ không thể tự mình xác định người đó có đang nhiễm HBV hay không.
Cần phối hợp với HBsAg và anti-HBc:
| HBsAg | Anti-HBc | HBsAb | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|---|
| Âm tính | Âm tính | Âm tính | Chưa nhiễm và chưa có miễn dịch |
| Âm tính | Âm tính | Dương tính | Miễn dịch do tiêm vắc xin |
| Âm tính | Dương tính | Dương tính | Đã từng nhiễm và hồi phục |
| Dương tính | Dương tính | Âm tính | Có thể đang nhiễm HBV |
| Âm tính | Dương tính | Âm tính | Cần đánh giá thêm để xác định nguyên nhân |
Việc phân biệt nhiễm cấp tính hay mạn tính còn cần thêm xét nghiệm IgM anti-HBc, HBV DNA, men gan và quá trình theo dõi của bác sĩ.
4. Có cần xét nghiệm HBsAb định kỳ và tiêm nhắc lại không?
Ở người khỏe mạnh, có hệ miễn dịch bình thường và từng được xác nhận HBsAb đạt từ 10 mIU/mL trở lên sau khi hoàn thành phác đồ, thông thường không cần xét nghiệm kháng thể định kỳ hoặc tiêm nhắc lại chỉ vì nồng độ HBsAb giảm theo thời gian. Đa số vẫn duy trì trí nhớ miễn dịch lâu dài.
Một số nhóm đặc biệt như người chạy thận, người suy giảm miễn dịch hoặc người có nguy cơ nghề nghiệp cao có thể cần theo dõi và tiêm bổ sung theo chỉ định chuyên môn.
5. Lưu ý khi đọc kết quả xét nghiệm
HBsAb chỉ là một trong nhiều dấu ấn huyết thanh của bệnh viêm gan B. Kết quả không nên được diễn giải riêng lẻ, đặc biệt trong các trường hợp:
- HBsAg dương tính.
- Men gan tăng.
- Có tiền sử tiếp xúc với máu hoặc người mắc viêm gan B.
- Người thân trong gia đình nhiễm HBV.
- Đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai.
- Đang điều trị viêm gan B.
Người có kết quả bất thường nên mang đầy đủ phiếu xét nghiệm đến cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá và tư vấn phù hợp.
Kết luận
Xét nghiệm định lượng HBsAb giúp đánh giá cơ thể đã hình thành kháng thể bảo vệ chống lại virus viêm gan B hay chưa. Ở người hoàn thành đầy đủ phác đồ vắc xin, HBsAb từ 10 mIU/mL trở lên được xem là có đáp ứng bảo vệ. Tuy nhiên, để xác định tình trạng nhiễm bệnh, miễn dịch do tiêm chủng hay miễn dịch sau nhiễm, cần phối hợp HBsAb với HBsAg và anti-HBc.
Hình 3: Cần phối hợp các dấu ấn viêm gan B để diễn giải kết quả chính xác.
Lưu ý: Trong đoạn cuối của bài gốc, cụm “định lượng HBsAg” cần sửa thành “định lượng HBsAb”, vì nội dung bài đang đề cập đến kháng thể bề mặt viêm gan B.